Steeds meer vrouwen laten eicellen invriezen om de biologische klok op pauze te zetten. Maar dat biedt geen garantie op een kind, benadrukken experts, en de slaagkansen kunnen aanzienlijk variëren, net als de kosten. “Ik heb er lang over getwijfeld en recent dan toch beslist om ervoor te gaan”, zegt Elisa Hulstaert (38), die enkele weken geleden haar eicellen liet invriezen. “Een half jaar geleden leerde ik mijn huidige partner kennen. Ik besefte: als ik die relatie rustig wil laten ontwikkelen en we denken over pakweg twee jaar aan kinderen, dan ben ik intussen al 40 en lukt het misschien niet meer. Dus wilde ik wat tijd kopen om die druk niet te voelen.”
Een groeiend aantal vrouwen opteert ervoor om hun eicellen te laten invriezen. In 2023 waren dat er 1.363, blijkt uit de recentste cijfers van de Belgische Vereniging voor Reproductieve Geneeskunde (BSRM), die zopas zijn gepubliceerd. In 2013 waren dat er 196.
In dat cijfer zit ook een kleine groep vrouwen die door een kankerbehandeling onvruchtbaar dreigen te worden. “Maar de grootste groep zijn de zogenoemde social freezers”, weet BSRM-voorzitter Dominic Stoop (UZ Gent), die de aantallen elk jaar met zo’n 20 procent ziet toenemen. “Hen is het vooral om gemoedsrust te doen.”
Invriezen is eigenlijk niet de juiste term. Bij gewoon, langzaam bevriezen vormen zich ijskristallen. Maar tijdens de zogenoemde vitrificatie worden de eicellen zo snel in vloeibare stikstof van -196 graden Celsius gekoeld dat er geen tijd is voor kristalvorming. “De eicellen komen in een glasachtige toestand en veranderen in een soort knikker”, legt Stoop uit. “Dat is beter voor de kwaliteit.”
“We merken dat de vraag alleen maar toeneemt”, bevestigt gynaecoloog Sharon Lie Fong (UZ Leuven). “Ik voorzie in mijn agenda een specifiek tijdslot. Anders denk ik dat er dagen zouden zijn waarop ik alleen maar vrouwen met vragen hierover zou zien.”
In 2009 lieten de eerste twee Belgische social freezers eicellen invriezen. Waren de meeste kandidaten in de beginjaren doorgaans de 35 al even voorbij, dan komen vandaag soms jonge dertigers en zelfs late twintigers al langs.
“Dat zijn doorgaans vrouwen die nog geen partner hebben en wakker liggen van het idee dat ze misschien nooit moeder zullen worden”, weet fertiliteitsarts Michel De Vos (UZ Brussel). “Dat is een wel erg voorzichtige houding. We promoten eicellen invriezen zeker niet als je nog zo jong bent. Want de kans dat je ze nooit zult gebruiken, is groot.”
Succesvolle centra
Toch bevriest een slimme meid haar eicellen maar beter op tijd. “Zowel het aantal beschikbare eicellen als hun kwaliteit daalt met de leeftijd. Rond je 35ste bereik je een kantelpunt, waarna het invriezen van eicellen minder nuttig wordt omdat de slaagkans vermindert”, zegt De Vos.
‘Rond je 35ste bereik je een kantelpunt, waarna invriezen van eicellen minder nuttig wordt omdat de slaagkans vermindert’
Michel De Vos
Fertiliteitsarts
“Wie voor haar 35ste twintig eicellen laat invriezen, heeft ongeveer 80 procent kans om zwanger te worden. Wie tien eicellen laat invriezen heeft ongeveer 50 procent kans. Bij vrouwen ouder dan 35 dalen die kansen tot respectievelijk ongeveer 50 procent en 25 procent.”
Dat zijn algemene richtwaarden op basis van de wetenschappelijke literatuur. Wat de precieze slaagkansen in de verschillende fertiliteitscentra zijn, is niet bekend. Uit cijfers die De Morgen eerder opvroeg, blijkt wel dat de kans op een kind na herhaaldelijke pogingen met ivf in sommige centra tot bijna anderhalf keer hoger ligt.
“De meeste centra bieden de mogelijkheid om eicellen in te vriezen aan, maar de slaagkansen zullen niet overal gelijk zijn”, zegt De Vos. “Dat blijft een heikel punt.”
Een deel van de variatie valt volgens De Vos te verklaren door het aandeel cellen dat na ontdooien verloren gaat. “Hoeveel dat er zijn hangt onder meer af van de kwaliteit van het lab. Een goed centrum zou er toch in moeten slagen om ongeveer 85 procent van de eicellen over te houden.”
Vorig jaar publiceerden artsen van het ivf-centrum in het UZ Brussel cijfers over de slaagkansen van de procedure. Van de 90 vrouwen die hun eicellen tussen 2009 en 2019 hadden laten invriezen en die terugkeerden om ze te gebruiken, hadden er 37 (41 procent) op het moment van publicatie een baby, gemiddeld op hun 42ste. Daarnaast waren 10 vrouwen zwanger. “Dat waren vrouwen die gemiddeld pas op hun 37ste ongeveer tien cellen hadden laten invriezen”, zegt De Vos.
Een voorraadje van twintig cellen laten invriezen is niet iedereen gegeven. Een bloedtest die de concentratie van het zogenoemde antimulleriaanshormoon bepaalt, is een goede indicator voor de resterende voorraad eicellen.
“Wie nog veel eicellen in de tank heeft, kan er mogelijk in één keer tien tot twintig laten invriezen”, zegt De Vos. “Wie een lage voorraad heeft, zal het traject misschien meerdere keren moeten doorlopen om aan voldoende cellen te komen.”
Bij Hulstaert bleek die voorraad aan de lage kant. “Ik voel mij nog fris en jong maar vanuit vruchtbaarheidsperspectief is 38 geriatrisch”, lacht ze.
Na de bloedtest volgt een hormonenkuur. Gedurende tien à twaalf dagen moet je jezelf injecties toedienen om de eierstokken te stimuleren om zo veel mogelijk rijpe eicellen te produceren. “Tijdens een avond op restaurant zat ik mijzelf op het toilet hormonen in te spuiten”, herinnert Hulstaert zich. “Want je moet dat op vaste momenten doen.”
“Ik kreeg de op één na hoogste dosis, om toch het onderste uit de kan te halen”, vertelt ze. “Tijdens de gesprekken vooraf is mij het worstcasescenario geschetst. Sommige vrouwen worden heel moe en superemotioneel van die hormonen, hebben last van wazigheid in hun hoofd en voelen zich slecht in hun vel. Je kunt er ook een opgeblazen gevoel van krijgen. Maar ik had van niks last en voelde me prima. Misschien ben ik niet zo representatief.” (lacht)
De rijpe eicellen worden vervolgens via een punctie verzameld, de zogenoemde pick-up. “Die ingreep, doorgaans onder lokale verdoving, is het meest belastende onderdeel”, zegt Stoop.
Het levert bij Hulstaert uiteindelijk vijf eicellen op. “Het is niet veel, maar gezien mijn leeftijd had ik ook niet op veel meer gehoopt. Ik was er mentaal op voorbereid.”
Het hele traject, inclusief een plekje in de diepvries voor tien jaar, kost al gauw zo’n 3.000 euro, al variëren ook de prijzen tussen centra. Onder meer vanwege dat prijskaartje is Hulstaert niet van plan om de procedure nog eens te doorlopen voor een tweede oogst.
“Ik besef dat mijn kansen niet erg hoog zijn, maar het is wat het is. En als we aan kinderen zouden willen beginnen, zou ik het toch eerst op de natuurlijke manier proberen. Misschien heb ik die ingevroren cellen helemaal niet nodig.”
Gered door de diepvries
Dat is ook wat Annelies Aquarius (43) deed. “Ik was 34 en voelde de biologische klok tikken. Ik was single, maar had een grote kinderwens. Dat legde veel druk op de dates die ik toen had”, herinnert ze zich.
“Omdat ik los wilde komen van het idee dat ik snel iemand moest vinden met wie ik aan kinderen kon beginnen, besloot ik wat tijd te kopen. Ik weet niet of het daarmee te maken had, maar niet veel later, toen de druk van de ketel was, heb ik mijn partner ontmoet.”
Op haar 37ste wordt Aquarius natuurlijk zwanger van haar inmiddels 6-jarige zoontje. “We wilden vrij snel voor een tweede kindje gaan, maar dat verliep minder vlot. Omdat ik nog steeds eicellen had, hebben we daarmee een paar keer ivf geprobeerd. De artsen wilden mijn ingevroren cellen als back-up bewaren. Maar na enkele vroege miskramen hebben we die ingevroren cellen toch gebruikt. Met succes. Ik heb mijn inmiddels 1-jarige dochter te danken aan mijn ingevroren eitjes.”`
Nadat de eicellen zijn ontdooid, worden de exemplaren die ongeschonden uit dat proces komen bevrucht. Na enkele dagen kijken artsen welke embryo’s zich normaal ontwikkelen. Daarvan wordt er dan eentje ingeplant. De andere kunnen worden ingevroren.
“Mijn eerste idee toen ik dat hoorde was: eten mag je toch geen twee keer invriezen?”, herinnert Aquarius zich. “Maar bij embryo’s kan dat dus wel. (lacht) Er zitten nog enkele embryo’s van mij in de diepvries, die ik binnenkort wellicht zal doneren voor wetenschappelijk onderzoek.”
Dat het bij elke stap in het proces – het ontdooien, de ontwikkeling van het embryo en de innesteling in de baarmoeder – kan misgaan, verklaart waarom het resultaat soms tegenvalt.
“Een vriendin liet achttien eicellen invriezen, maar daarvan bleken er maar negen geschikt om te worden bevrucht. Dat leverde twee embryo’s op, waarmee de eerste poging al in een miskraam eindigde”, weet Eline (34), die liever niet met haar volledige naam in de krant wil.
“Ik denk momenteel zelf na over het invriezen van eitjes, omdat mijn vriend zeven jaar jonger is, en we momenteel allebei nog niet aan kinderen toe zijn. Maar dat soort verhalen doet mij wel erg twijfelen, zeker gezien het prijskaartje.”
“Het is belangrijk dat mensen beseffen dat eicellen invriezen geen garantie op een kind biedt”, beaamt De Vos. “Dat moeten we goed uitleggen. Zeker wanneer je wellicht maar drie à vier eicellen zult hebben, is de kans op een kind betrekkelijk laag. Sommige vrouwen beslissen dan om er niet aan te beginnen.”
AI graaft dieper
De Vos verwacht wel dat AI de slaagkansen in de toekomst zal kunnen verhogen. Het idee is om beelden van eicellen te combineren met data over hoe het de vrouwen in kwestie verder is vergaan. Een algoritme zou dan in staat moeten zijn om in de eicellen van vrouwen die nadien een kind hebben gekregen eigenschappen te ontwaren die een mens ontgaan.
“Met dat soort onderzoek zijn we momenteel bezig”, zegt De Vos. “Het kan vermijden dat we eicellen invriezen zonder dat we een idee hebben van de kwaliteit ervan.”
In 2014 pakte Facebook ermee uit dat het de procedure om eicellen in te vriezen zou vergoeden voor vrouwelijke werknemers, zodat die zich nog even op hun carrière zouden kunnen focussen. In 2015 deed Apple hetzelfde. Maar het beeld van de carrièrevrouw die haar kinderwens even bevriest, klopt niet.
‘We zien vooral hoogopgeleide vrouwen die recent een relatiebreuk achter de rug hebben of nog niet de juiste partner zijn tegengekomen’
Julie Nekkebroeck
Psycholoog
“Dit is een heel kleine minderheid”, weet psycholoog Julie Nekkebroeck, die in het Brusselse fertiliteitscentrum vrouwen begeleidt. “We zien vooral hoogopgeleide vrouwen die recent een relatiebreuk achter de rug hebben of nog niet de partner zijn tegengekomen met wie ze zichzelf kinderen zien hebben.”
Een aanzienlijk deel van hen zal hun voorraad eicellen nooit aanspreken. Van 117 vrouwen die tussen 2009 en 2012 hun eicellen lieten invriezen in het UZ Brussel, keerden er binnen de 10 jaar, de standaard bewaartermijn, 50 terug om die te gebruiken, iets meer dan 40 procent.
Zo’n 22 van hen waren nog steeds single en deden een beroep op een donor. “Een groot deel van de vrouwen gebruikt de eicellen dus niet waarvoor ze oorspronkelijk doorgaans zijn bedoeld: wachten op de juiste partner”, zegt Nekkebroeck.
Cd&v-parlementslid Nawal Farih zal binnenkort een wetsvoorstel indienen om het invriezen van eicellen deels terug te betalen voor vrouwen tussen 35 en 37, al is nog niet bepaald hoeveel precies. “Vandaag is dat voorbehouden voor de happy few”, aldus Farih, die ook het bloedonderzoek om de eicelvoorraad in te schatten wil laten terugbetalen, zodat vrouwen sneller weten waar ze aan toe zijn.
Paringskloof
Dat vooral hogeropgeleide vrouwen zich melden komt volgens De Vos echter niet alleen omdat alleen zij het zich kunnen permitteren. “Hoe hogeropgeleid een vrouw is, hoe kleiner de kans dat ze een geschikte partner vindt.” Dat fenomeen staat bekend als de ‘paringskloof’: hoogopgeleide vrouwen daten niet graag onder hun niveau en mannen deinzen terug voor hogeropgeleide vrouwen.
Als de procedure zou worden terugbetaald, verwacht De Vos vooral dat het percentage vrouwen dat uiteindelijk gebruikmaakt van de ingevroren eicellen nog lager zal liggen. “Gezien de budgettaire krapte in de gezondheidszorg zijn daar weinig goede argumenten voor. In Frankrijk, waar eicellen invriezen sinds 2021 volledig wordt terugbetaald voor vrouwen tussen 29 en 37, zien we in elk geval dat het type patiënt niet veranderd is.”
‘Het zou logischer zijn om de terugbetaling van ivf niet te laten afhangen van de leeftijd van de vrouw, maar van de leeftijd van de eicel’
Michel De Vos
Fertiliteitsarts
Waar volgens De Vos wél wat voor te zeggen valt, is het voorstel van Farih om de leeftijdsgrens voor het terugbetalen van ivf op te trekken van 43 tot 47, als je gebruikmaakt van ingevroren cellen.
“De overheid betaalt nu ivf terug tot je 43ste, omdat de kans op een kind daarna te klein wordt. Maar een vrouw die op haar 43ste pas de man van haar leven tegenkomt en haar eicellen heeft laten invriezen, wordt nu niet beloond voor haar vooruitziendheid. Het zou logischer zijn om de terugbetaling van ivf niet te laten afhangen van de leeftijd van de vrouw, maar van de leeftijd van de eicel.”